सुर्खेत:कर्णाली प्रदेशमा पछिल्ला केही घटनाले घरेलु हिंसाको भयावह रूप फेरि उजागर गरेको छ। श्रीमान् वा परिवारभित्रैको हिंसाबाट पीडित महिलाहरूले अन्ततः आफ्नै ज्यान मात्र होइन, निर्दोष सन्तानको ज्यानसमेत गुमाउनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको देखिन्छ। फागुन ३० गते सुर्खेतकी माया कठायत र ०७७ फागुन २३ गते
दैलेखकी सुकी बडुवालका घटनाहरू यस्ता प्रतिनिधि उदाहरण हुन्, जसले समाज, राज्य र कानुनी संरचनामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन्।

एकै ढाँचाका दुई दुःखद कथा
गुर्भाकोट नगरपालिका–१२ पिप्लेकी ३८ वर्षीया माया कठायतले पतिबाट पटक–पटक हुने शारीरिक तथा मानसिक यातना सहन नसकेपछि फागुन ३० गते आफ्ना दुई सन्तानसहित भेरी नदीमा हाम फालिन्। घटनामा माया र उनकी ११ वर्षीया छोरी आशाको मृत्यु भयो भने पाँच वर्षीय छोरा दिपक अझै बेपत्ता छन्।
मायाको कथा पीडादायी मात्र होइन, घरेलु हिंसाको चरम रूप हो। माइती पक्षका अनुसार उनका पति भूपेन्द्र कठायत मदिरा सेवन गरी दैनिक कुटपिट गर्ने, परस्त्रीसँग सम्बन्ध राख्ने र खुकुरी देखाएर ज्यान मार्ने धम्की दिने गर्थे। हिंसाबाट बच्न उनी माइतीघर पुगेकी थिइन्, तर छलफलपछि ‘अब कुटपिट नगर्ने’ आश्वासनका आधारमा फेरि घर फर्काइन्। केही दिनमै उनले यस्तो कठोर निर्णय लिनुपर्‍यो।

यस्तै, दैलेखको अर्को घटना ०७७ फागुन २३ गते ३३ वर्षीया सुकी बडुवालले आफ्ना चार सन्तानसहित कर्णाली नदीमा हाम फालिन्। उनका सबै सन्तानसहित उनको मृत्यु भयो। पोष्टमार्टम रिपोर्टले उनी गर्भवतीसमेत रहेको देखाएकाे थियाेे। सुकीका भाइले भिनाजु मानसिंह बडुवालविरुद्ध आत्महत्या दुरुत्साहनको मुद्दा दायर गरेका थिए। दुवै घटनामा एउटा समानता स्पष्ट देखिन्छ, महिलाहरूले दीर्घकालीन घरेलु हिंसा सहन नसक्दा अन्ततः आत्मघाती निर्णय रोजे।

किन दोहोरिन्छन् यस्ता घटना?
महिला अधिकारकर्मीहरूका अनुसार घरेलु हिंसा केवल व्यक्तिगत समस्या होइन, यो सामाजिक संरचना र संस्कृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको विषय हो। कर्णालीजस्तो भौगोलिक रूपमा विकट र सामाजिक रूपमा परम्परागत क्षेत्रहरूमा महिलाहरू अझ बढी जोखिममा छन्।
धेरै महिलाहरू आर्थिक रूपमा श्रीमान्मा निर्भर हुन्छन्। आफ्नै आयस्रोत नहुँदा हिंसात्मक सम्बन्ध छोड्ने साहस गर्न सक्दैनन्,मायाको घटनामा जस्तै, परिवारले ‘अब सुधारिन्छ’ भन्ने आशामा महिलालाई पुनः त्यही वातावरणमा फर्काउने प्रवृत्ति छ। समाजमा ‘घर टुट्नु हुँदैन’ भन्ने दबाबले महिलालाई हिंसा सहन बाध्य बनाउँछ, गाउँ–गाउँमा कानुनी सहायता र सचेतना कमजोर छ। धेरै महिलालाई आफ्नो अधिकारबारे थाहा हुँदैन, वा उजुरी गर्दा झन्झट, बदनाम हुने डर हुन्छ, दुवै घटनामा श्रीमान्को मदिरा सेवनले हिंसा बढाएको देखिन्छ। कर्णालीमा मदिरा दुरुपयोग घरेलु हिंसाको प्रमुख कारणमध्ये एक मानिन्छ, घरेलु हिंसा भोगिरहेका धेरै महिलाहरू अन्तिम अवस्था नआउञ्जेल चुप लागेर बस्छन्। यसको पछाडि विभिन्न कारणहरू छन्, जसमध्ये छोराछोरीको भविष्यको चिन्ता, समाजले दोष आफूलाई नै दिने डर, माइतीघरमा पनि दीर्घकालीन सहारा नपाउने अवस्था, हिंसालाई ‘सामान्य’ मान्ने संस्कार रहेका छन् ।
मायाको घटनामा पनि उनले बारम्बार हिंसा सहेर अन्ततः सहन नसक्ने अवस्थामा पुगेको देखिन्छ। यदि समयमै प्रभावकारी हस्तक्षेप भएको भए, सायद यस्तो दुर्घटना टार्न सकिन्थ्यो।

श्रीमान्‌बाटै हत्या
पछिल्लो समय कर्णाली प्रदेशमा महिला हत्याका घटना बढ्दै गएका छन् । यी घटनाहरूमा अधिकांश श्रीमान्‌कै हात रहेको प्रहरीको तथ्यांकले देखाएको छ ।
पछिल्लोपटक गत साउन १० मा सुर्खेतको वीरेन्द्रनगर नगरपालिका– १३ का नेपाली सेनाबाट अवकाशप्राप्त दानसिंह ठाडाले श्रीमती रविना थापाको चिर्पट प्रहार गरी हत्या गरे । १७ असारमा रुकुम पश्चिमका चन्द्रबहादुर बुढाथोकीले श्रीमती देविकाको खुकुरी प्रहार गरी हत्या गरे ।
२१ वैशाखमा भेरीगंगा– १२ मा दर्शन खत्रीले श्रीमती प्रेमा ओलीको ढुंगा प्रहार गरी हत्या गरे । यी त केही प्रतिनिधि घटना मात्रै हुन् । पछिल्ला तीन वर्षमा कर्णाली प्रदेशमा २४ जना महिलाको आफ्नै श्रीमान्‌ले हत्या गरेका प्रदेश प्रहरी कार्यालयले जनाएको छ । कार्यालयका अनुसार प्रदेशका १० जिल्लामा पछिल्ला तीन आर्थिक वर्षमा श्रीमान्, आफन्त वा परिवारका सदस्यबाट ४१ जनाको हत्या भएको छ ।
आर्थिक वर्ष २०७९/०८० मा १० जना, २०८०/०८१ मा २२ जना र २०८१/०८२ को असारसम्ममा नौ जनाको हत्या परिवार र आफन्तबाटै भएको छ । आर्थिक वर्ष २०७९/०८० मा ९ जना, आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ मा ९ जना र आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा चार जनाको आफ्नै श्रीमान्‌ले हत्या गरेका छन् ।
त्यस्तै, आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ मा दुई जना र आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा एक जनाको हत्या श्रीमतीले गरेको तथ्यांक छ । यी तीन वर्षमा भाइले दाजुको हत्या गरेका घटना दुई, बुबाले छोराको हत्या गरेका घटना तीन र छोराले बाबुको हत्या गरेका घटना दुईवटा रहेको प्रहरीको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।
यसबाहेक सौतेनी आमाले छोरीको हत्या, भाउजूले देवरको हत्या, देउरानीले जेठानीको हत्या, भिनाजुले सालोको हत्या, मामाले भान्जाको हत्या, जेठाजूले बुहारीको हत्या, छोराले आमाको हत्या, बुहारीले सासूको हत्या र आमाले छोरीको हत्या गरेको घटना पनि रहेका छन् ।
तथ्यांकअनुसार श्रीमान्‌ले श्रीमतीको हत्या गरेका घटना बढी रहेको देखिन्छ । यस्तै, अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्र (इन्सेक)ले ‘नेपाल मानवअधिकार वर्ष पुस्तक २०२४’ मा कर्णाली प्रदेशभर आफन्त र अन्य पक्षबाट ३६ जनाको हत्या गरिएको अभिलेख राखेको छ । त्यस्तै, सन् २०२५ मा २७ जनाको हत्या गरिएको इन्सेकसँग अभिलेख छ । यो संख्यामा महिलाको बढी हत्या भएको उल्लेख छ ।
इन्सेक कर्णाली प्रदेश कार्यालयका संयोजक नारायण सुवेदीले महिलाविरुद्धका हिंसा र हत्या रोक्न सामूहिक एकता आवश्यक रहेको बताए । ‘महिलाविरुद्ध हुने हिंसा रोक्न नागरिक समाज, राज्य संयन्त्र र सबै तहका सरकारबीच सहकार्य अपरिहार्य छ,’ उनले भने, ‘अब समस्याग्रस्त ठाउँको पहिचान गरेर सचेतनाका कार्यक्रमहरू अगाडि बढाउन आवश्यक छ ।’

राज्य संयन्त्र कहाँ चुक्यो?
नेपालमा घरेलु हिंसा (कसूर र सजाय) ऐन, २०६६ लागू भए पनि कार्यान्वयन कमजोर छ। प्रहरी, स्थानीय तह र न्यायिक संयन्त्रबीच समन्वय अभाव देखिन्छ।
प्रहरीमा उजुरी दिएपछि पनि धेरैजसो केस ‘मिलापत्र’ मा टुंग्याइन्छ ।
पीडितलाई सुरक्षित आवास (सेफ हाउस) को अभाव, मनोसामाजिक परामर्शको कमी, स्थानीय तहको सक्रियता न्यून, यदि मायाले पहिले नै प्रभावकारी संरक्षण पाएकी भए, उनको ज्यान जोगिन सक्थ्यो।
मनोसामाजिक असर र अन्तिम निर्णय, दीर्घकालीन हिंसाले महिलाको मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छन् । उनीहरूमा निराशा, आत्मसम्मानमा कमी, भय र एक्लोपन बढ्दै जान्छ। अन्ततः उनीहरूलाई कुनै विकल्प बाँकी नरहेको महसुस हुन्छ।
मनोविद्हरूका अनुसार यस्तो अवस्थामा महिलाको रूपमा आत्महत्यालाई रोज्न सक्छन्। अझ दुखद कुरा, सन्तानलाई पनि सँगै लैजानुमा ‘उनीहरूलाई दुःखबाट जोगाउने’ गलत मनोवैज्ञानिक धारणा काम गर्छ।

समाधान के हुन सक्छ?
यी घटनाहरूले स्पष्ट देखाउँछन् कि केवल कानुन हुनु पर्याप्त छैन, प्रभावकारी कार्यान्वयन र सामाजिक रूपान्तरण आवश्यक छ।

पीडित महिलाका लागि सुरक्षित आवास, आपतकालीन हेल्पलाइन र छिटो न्यायिक प्रक्रिया सुनिश्चित गर्नुपर्छ, पालिका स्तरमै महिला हिंसा निगरानी समिति सक्रिय बनाउन आवश्यक छ। वडा तहसम्म सचेतना कार्यक्रम लैजानुपर्छ, महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउन सीपमूलक तालिम र रोजगारीका अवसर आवश्यक छन्।
घरेलु हिंसासँग जोडिएको मदिरा दुरुपयोग नियन्त्रण गर्न स्थानीय तहले कडाइ गर्नुपर्छ र ‘घर जोगाउन सबै सहनुपर्छ’ भन्ने सोच तोड्न आवश्यक छ। हिंसालाई कुनै पनि अवस्थामा स्वीकार्य मान्न हुँदैन भन्ने सन्देश समाजमा फैलाउनुपर्छ।
माया कठायत र सुकी बडुवालका घटनाहरू केवल व्यक्तिगत त्रासदी होइनन्, यी समाजको ऐनामा देखिएको कटु यथार्थ हुन्। जबसम्म महिलाले आफ्नै घरभित्र सुरक्षित महसुस गर्न सक्दैनन्, तबसम्म विकास र समृद्धिको कुरा अधुरो रहन्छ।
यी घटनाले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोधिरहेका छन्—
के हामी अझै पनि महिलालाई हिंसा सहन बाध्य बनाउने समाजमै बसिरहने हो, वा परिवर्तनका लागि ठोस कदम चाल्ने?
यदि समयमै हस्तक्षेप, संरक्षण र न्याय सुनिश्चित गर्न सकिएन भने, कर्णालीका खोलानालामा यस्ता दुःखद कथाहरू दोहोरिरहनेछन्। अब मौन बस्ने होइन, परिवर्तनको सुरुवात गर्ने समय आएको छ।